تابستان که از راه میرسد، داستان تکراری و شیرین روشن کردن کولرهای آبی شروع میشود. اما گاهی این خنکای دلچسب، با یک صحنه ضدحال همراه میشود: لکههای زرد و نمدار روی سقف گچی، درست زیر مسیر کانالکشی، یا چکه کردن آب از دریچهها. خیلیها فکر میکنند کولرشان سوراخ شده یا ایزوگام پشتبام مشکل پیدا کرده، اما در ۹۰ درصد مواقع، مقصر اصلی «عرق کردن کانال کولر» است.
در این مقاله میخواهیم خیلی مفصل، دقیق و به دور از اصطلاحات پیچیده مهندسی، ته و توی این ماجرا را در بیاوریم. میخواهیم ببینیم چرا این اتفاق میافتد، چه بلایی سر ساختمان میآورد و مهمتر از همه، چطور باید شرش را برای همیشه کم کنیم.
قانون فیزیک ماجرا ی قانون لیوان آب یخ
بیایید قبل از اینکه سراغ کانال و پشم شیشه برویم، یک مثال ساده بزنیم. وقتی در یک روز گرم تابستانی، یک بطری آب معدنی یا نوشابه تگری را از یخچال بیرون میآورید و روی میز میگذارید، چه اتفاقی میافتد؟ بدنه بطری خیس میشود و قطرات آب روی آن شکل میگیرد. آیا بطری سوراخ است؟ قطعاً نه.
این پدیده در علم فیزیک «میعان» (Condensation) نام دارد. داستان از این قرار است که هوای اطراف ما همیشه مقداری رطوبت (بخار آب) دارد. این بخار آب تا وقتی دما بالاست، نامرئی و گاز است. اما به محض اینکه این هوای گرم و مرطوب به یک سطح بسیار سرد (مثل بدنه بطری آب یخ) برخورد میکند، شوکه میشود، دمایش به شدت پایین میآید و دیگر نمیتواند حالت گازی خود را حفظ کند. در نتیجه تبدیل به قطرات مایع (آب) میشود.
دقیقاً همین اتفاق در سقف خانه شما رخ میدهد
- کانال کولر شما نقش همان «بطری آب یخ» را دارد (چون هوای خنک کولر از داخلش رد میشود و بدنهاش فلزی و سرد است).
- هوای داخل سقف کاذب، یا هوای گرم پشتبام که به بدنه کانال میخورد، نقش «هوای گرم تابستان» را دارد.
- نتیجه؟ قطرات آب روی بدنه بیرونی کانال تشکیل میشود. این قطرات جمع میشوند، راه میافتند و چون راه فراری ندارند، روی گچ سقف چکه میکنند و آن لکههای زرد بدشکل را میسازند.
چرا کانال کولر من عرق میکند؟
حالا که فهمیدیم مکانیزم چیست، بیایید ببینیم چرا این اتفاق برای بعضیها میافتد و برای بعضیها نه. اگر کانال کولر شما عرق میکند، قطعاً یکی از موارد زیر (یا ترکیبی از آنها) در کار است:
۱. عایقکاری
شایعترین دلیل، نبودن عایق یا از بین رفتن آن است. کانالهای گالوانیزه رسانای گرما و سرما هستند. اگر این فلز سرد، مستقیماً با هوای گرم در تماس باشد، عرق کردنش ردخور ندارد. در ایران متاسفانه بسیاری از سازندگان برای کاهش هزینه، یا کانالها را عایق نمیکنند یا از عایقهای بیکیفیت استفاده میکنند که بعد از دو سال پودر میشود.
۲. اختلاف دمای زیاد
هرچقدر اختلاف دمای داخل کانال (خنکی باد کولر) و هوای بیرون کانال (گرمای سقف یا اتاق) بیشتر باشد، شدت عرق کردن بیشتر است.
- مثال: اگر کولر شما خیلی خوب کار میکند و بادی با دمای ۱۸ درجه میدهد، اما هوای داخل سقف کاذب به خاطر آفتاب مستقیم به ۴۵ درجه رسیده است، کانال شما مثل دوش حمام عرق خواهد کرد!
۳. رطوبت بالای محیط
در شهرهایی که رطوبت هوا بالاست (یا حتی در تهران وقتی هوا دم میکند)، «نقطه شبنم» بالا میرود. یعنی هوا با کوچکترین سرمایی تبدیل به آب میشود. در این شرایط، حتی اگر عایقکاری هم داشته باشید اما درزهای ریزی وجود داشته باشد، رطوبت راهش را پیدا میکند.
- نکته مهم: گاهی خود ما در خانه رطوبت را بالا میبریم. مثلاً وقتی کولر روشن است و مشغول آشپزی طولانی هستیم و هود را روشن نمیکنیم، یا در حال خشک کردن لباس در داخل خانهایم، رطوبت نسبی بالا میرود و احتمال عرق کردن دریچههای فلزی بیشتر میشود.
۴. نشتی هوا از اتصالات
گاهی اوقات کانالساز محترم، درزهای بین قطعات کانال را خوب هوابندی نکرده است. هوای سرد کولر از این درزها فرار میکند (نشت میکند) و درست در همان نقطه با هوای گرم برخورد میکند. این باعث میشود در نقاط اتصال کانالها، خیسی شدیدی ایجاد شود که زودتر از بقیه جاها به سقف آسیب میزند.
چرا نباید بیخیال این موضوع شد؟
شاید بگویید: «حالا یه لکه زرده دیگه، آخر تابستون رنگش میکنم.» اما عرق کردن کانال کولر فقط یک مشکل زیباییشناختی نیست؛ یک بمب ساعتی برای ساختمان و سلامت شماست.
- تخریب مصالح (سقف و دیوار): آب دشمن گچ است. گچ خیس شده باد میکند، زرد میشود، طبله میکند و در نهایت میریزد. اگر سقفتان رابیتس باشد، رطوبت مداوم باعث زنگ زدن میلگردهای داخل سقف و کاهش استحکام آن میشود.
- خطر کپک و قارچ (سلامتی): محیط تاریک، گرم (فضای سقف کاذب) و مرطوب (ناشی از عرق کانال)، بهشت قارچها و کپکهاست. شما این کپکها را نمیبینید، اما هاگهای (Spore) آنها از طریق دریچه کولر وارد ریه شما و فرزندانتان میشود. بوی نا و رطوبتی که گاهی حس میکنید، هشدار همین قارچهاست.
- زنگ زدگی خود کانال: کانالهای کولر معمولاً از ورق گالوانیزه هستند. گالوانیزه مقاوم است اما ضدزنگ مطلق نیست. رطوبت دائمی باعث پوسیدگی ورق میشود. اگر کانال سوراخ شود، هم باد هدر میرود و هم ذرات پشم شیشه وارد خانه میشود.
- هدر رفت انرژی: وقتی کانال عرق میکند، یعنی دارد سرمای تولید شده را به هدر میدهد (به جای خنک کردن اتاق، دارد سقف را خنک میکند تا عرق کند). این یعنی موتور کولر باید بیشتر کار کند تا خانه خنک شود.
چطور جلوی عرق کردن کانال کولر را بگیریم؟
حالا میرسیم به بخش جذاب ماجرا. چطور این مشکل را حل کنیم؟ راهکارها به دو دسته تقسیم میشوند: آنهایی که هنگام ساخت باید رعایت میشد (و الان شاید دیر شده باشد) و کارهایی که الان میتوانید انجام دهید.
۱. عایقکاری مجدد
اگر دسترسی به کانالها دارید (مثلاً در پشتبام یا مکانهایی که سقف کاذب باز میشود)، باید آستینها را بالا بزنید.
- خداحافظی با پشم شیشه سنتی (اگر ممکن است): پشم شیشه ارزان است اما معایب زیادی دارد. رطوبت را در خود نگه میدارد، به مرور زمان نشست میکند و کار با آن باعث خارش پوست و مشکلات تنفسی میشود. اگر پشم شیشه خیس شود، خاصیت عایق بودنش را از دست میدهد و تبدیل به یک اسفنج خیس روی کانال میشود که اوضاع را بدتر میکند.
- سلام بر عایقهای الاستومری : اینها نسل جدید عایقها هستند. شبیه فومهای فشرده سیاهرنگاند.
- مزیت: ضد آب هستند (سلول بسته)، نیازی به روکش ندارند، نصبشان با چسب مخصوص راحت است و عمرشان بسیار طولانی است.
- روش کار: تمام سطح کانال را با این عایقهای رولی بپوشانید. هیچ درزی نباید باقی بماند. حتی یک سانتیمتر فضای باز هم میتواند باعث عرق کردن شود.
- فوم پلیاتیلن (گزینه اقتصادی): اگر بودجهتان به الاستومری نمیرسد، فومهای سفید پلیاتیلن که در بازار فراواناند، جایگزین خوبی برای پشم شیشه هستند. فقط دقت کنید که ضخامت مناسب (حداقل ۱۰ یا ۲۰ میل) را انتخاب کنید و درزها را با چسب پهن محکم ببندید.
۲. کانالهای فلکسیبل
در بازسازیها یا مسیرهای کوتاه، استفاده از کانالهای فلکسیبل عایقدار (که لایهای از پشم شیشه یا پلیاستر داخل خودشان دارند) عالی است. این لولهها کمتر از کانالهای چهارگوش فلزی مستعد عرق کردن هستند چون ساختار چند لایه دارند.
۳. تهویه فضای اطراف کانال
اگر کانالهای شما از داخل یک رایزر یا سقف کاذب عبور میکنند که هوای آنجا به شدت حبس و گرم است، عرق کردن تشدید میشود.
- راهکار: اگر امکانش هست، دریچهای تعبیه کنید که هوا در فضای اطراف کانال جریان داشته باشد. کاهش دمای محیط اطراف کانال، احتمال رسیدن به نقطه شبنم را کم میکند.
۴. تعمیر نشتیها
قبل از عایقکاری، حتماً با چسب ماستیک یا نوار درزگیر آلومینیومی، تمام درزهای کانال را بگیرید. نگذارید باد سرد به بیرون نشت کند.
۵. سایبان برای کانالهای روی بام
بخشی از کانال که روی پشتبام است، زیر آفتاب مستقیم قرار دارد. این باعث میشود هوای بیرون کانال داغ باشد و اختلاف دما با داخل کانال بالا برود. حتماً روی کانالهای کولر در پشتبام سایبان نصب کنید یا آنها را با ایزوگامهای فویلدار (به شرط عایق بودن زیرش) بپوشانید.
اشتباهات رایجی که اوضاع را بدتر میکند
گاهی اوقات ما با دلسوزی بیجا یا ناآگاهی، کاری میکنیم که کانالها بیشتر عرق کنند. بیایید این باورهای غلط را دور بریزیم:
- باور غلط ۱: «دور کانال رو با نایلون و پلاستیک میبندم تا آب نده.» این بدترین کار ممکن است! بستن پلاستیک دور کانال بدون عایق حرارتی، مثل پوشیدن بارانی پلاستیکی در تابستان است. شما با این کار یک گلخانه کوچک دور کانال میسازید. رطوبت زیر پلاستیک حبس میشود، راه فرار ندارد و کانال شروع به پوسیدن میکند. عایق باید “حرارتی” باشد نه فقط رطوبتی.
- باور غلط ۲: «درجه پمپ آب رو زیاد میکنم تا باد خنکتر شه.» اگر در مناطق شرجی هستید، خنک کردن بیش از حد هوای خروجی کولر، اختلاف دما را بالا میبرد و عرق کردن را شدیدتر میکند. گاهی کمی کم کردن شدت آب (در حد معقول) میتواند تعادل را برقرار کند.
- باور غلط ۳: «تمام منافذ خانه را میبندم.» کولر آبی نیاز به گردش هوا دارد. اگر تمام پنجرهها را کیپ کنید، رطوبت داخل خانه به شدت بالا میرود (حالت سونا). این رطوبت اشباع شده، روی دریچههای فلزی کولر مینشیند و شروع به چکه کردن میکند. همیشه یک گوشه پنجره را باز بگذارید تا هوا جریان داشته باشد.
